تاریخچه سفالگری

به اشیاء ساخته شده از گل پخته شده، سفال گویند و سفالینه همان سفال ساخته شده است.
به هنرمند سازنده سفال، سفالگر گفته می شود و سفالگری صنعتی است آمیخته به هنر که منجر به تولید سفالینه می شود.
با توجه به این که مواد اولیه سفالگری همان خاک، آب و آتش است می توان تصور کرد که؛
در تمام مناطق و سرزمین های مسکونی مواد اولیه سفالگری وجود داشته و بشر از سال های دور به این صنعت روی آورده است.
سفالگری نشانه ای از زندگی اجتماعی و تمدن بشری است.
و هر سرزمین و ملتی با توجه به آداب و رسوم و سلایق خود، از نشانه ها، اشکال و تزئینات ویژه ای برای جلوه دادن به سفال استفاده کرده است.
شما نیز با شرکت در کلاس های آموزش سفالگری تصویرگران پویا اندیش ، میتوانید از نشانه و اشکال مختلف برای تزیین آثار خود استفاده کنید .

اهمیت سفال های بدست آمده از کاوش ها :

اشیاء به دست آمده از کاوش ها، ناشناخته های زندگی در دوران گذشته را برملا می کند.
ارزش یک تکه از سفال برای باستان شناسان بسیار مهم و ارزنده است.
برخی ریشه ساخت سفال را در سبد بافی دانسته و معتقدند گل های کف سبدهای کنفی و گیاهی در اثر خشک شدن،
الهام بخش ساخت اشیا با گل بوده.
علت این تعبیر سفال های به دست آمده از دوران باستان است که عموما خشن بوده
و با ماده ای شبیه به شن و گیاهان خرد شده مخلوط بوده است.

در حدود 10 هزار سال پیش ساکنین بین النهرین به کشاورزی روی آورده
و تمدنی مدرن را به وجود آوردند که در آن تولید غذا اهمیت زیادی داشت.
مقارن با این زمان ساخت سفال های ظریف تر با رنگ نخودی و قرمز رواج پیدا کرد.
آثار و بقایای سفال های مربوط به این دوران در کاوش های باستان شناسی رود سند تا حوالی شرق مدیترانه توسط حفاری به دست آمده است.

تاریخچه سفالگری

به اشیاء ساخته شده از گل پخته شده، سفال گویند و سفالینه همان سفال ساخته شده است.
به هنرمند سازنده سفال، سفالگر گفته می شود و سفالگری صنعتی است آمیخته به هنر که منجر به تولید سفالینه می شود.
با توجه به این که مواد اولیه سفالگری همان خاک، آب و آتش است می توان تصور کرد که؛
در تمام مناطق و سرزمین های مسکونی مواد اولیه سفالگری وجود داشته و بشر از سال های دور به این صنعت روی آورده است.
سفالگری نشانه ای از زندگی اجتماعی و تمدن بشری است.
و هر سرزمین و ملتی با توجه به آداب و رسوم و سلایق خود، از نشانه ها، اشکال و تزئینات ویژه ای برای جلوه دادن به سفال استفاده کرده است.
شما نیز با شرکت در کلاس های آموزش سفالگری تصویرگران پویا اندیش ، میتوانید از نشانه و اشکال مختلف برای تزیین آثار خود استفاده کنید .

اهمیت سفال های بدست آمده از کاوش ها :

اشیاء به دست آمده از کاوش ها، ناشناخته های زندگی در دوران گذشته را برملا می کند.
ارزش یک تکه از سفال برای باستان شناسان بسیار مهم و ارزنده است.
برخی ریشه ساخت سفال را در سبد بافی دانسته و معتقدند گل های کف سبدهای کنفی و گیاهی در اثر خشک شدن،
الهام بخش ساخت اشیا با گل بوده.
علت این تعبیر سفال های به دست آمده از دوران باستان است که عموما خشن بوده
و با ماده ای شبیه به شن و گیاهان خرد شده مخلوط بوده است.

در حدود 10 هزار سال پیش ساکنین بین النهرین به کشاورزی روی آورده
و تمدنی مدرن را به وجود آوردند که در آن تولید غذا اهمیت زیادی داشت.
مقارن با این زمان ساخت سفال های ظریف تر با رنگ نخودی و قرمز رواج پیدا کرد.
آثار و بقایای سفال های مربوط به این دوران در کاوش های باستان شناسی رود سند تا حوالی شرق مدیترانه توسط حفاری به دست آمده است.

تاریخچه ای از سفالگری

فکر ساخت ظروف سفالی مربوط به زمانی است که بشر به دنبال راهی برای فاسد نشدن مواد غذایی بود. هنگامی که انسانها در دشت زندگی می کردند و به خاصیت شکل گیری و چسبندگی گل رس پی بردند، ظرف های سفالی را به شکل های گوناگون ساختند. نخستین نمونه های سفال مربوط به هشت هزار سال پیش از میلاد مسیح است که با دست و در کنار آتش ساخته می شد. بعضی معتقد هستند که نخستین چرخ های سفالی در قرن چهارم پیش از میلاد اختراع شد و تحولی عظیم در صنعت سفالگری بوجود آورد. رفته رفته و با گذشت زمان هنرمندان سفال ساز طرح هایی از گل و بوته را روی سفال ها کشیدند و آن ها را زیباتر و جذاب تر کردند.

هنر سفالگری در ایران قدمتی بیش از ده هزار سال دارد بگونه ای که قدیمی ترین ظرف سفالی دارای نقش و نگار مربوط به ایران است و قدیمی ترین کوره ی پخت و چرخ سفال هم در شوش بوده است. سفالگری هم مثل دیگر هنر ها (خاتم کاری، قلمکاری و ...) در زمان قاجار سقوط کرد، ولی به لطف و علاقه ی تعدادی از دست اندرکاران صنایع دستی توانست قوتی دوباره گرفته و رشد کند، بگونه ای که تبدیل به یکی از برجسته ترین هنر های دستی شود.

ابزار موردنیاز برای سفالگری

حوله، چرم یا پوست بز یا گوسفند، سوزن سفالگری، سیم قطع کننده، چاقوی سفالگری، مشته، ابزار حلقه، سیم و تراش، ابزارآلات چوبی سفالگری، اسفنج، قلمو، کاسه و آب، اندازه گیر، جعبه از ابزار موردنیاز برای سفالگری هستند.

با هنر سفالگری چه چیزهایی را میتوان به وجود آورد؟

با استفاده از هنر سفالگری میتوان ظروف بسیار زیبا و مناسبی را به وسیله گل خاک رس پدید آورد. این ظروف از نظر هنری هم دارای ارزش و اهمیت بسیار زیادی می باشند. از جمله ظروف سفالی بی نظیر میتوان به بشقاب، فنجان، گلدان ها و ظروف تزیینی زیبا و کوزه های ساخته شده از خاک رس اشاره کرد. همه این ظروف در واقع نمادی از فرهنگ و هنر ایرانی می باشند و استفاده از آنها در محیط زندگی هم دارای فواید بیشماری می باشد.

چرخ سفالگری چیست؟

در هنر سفالگری هر چه ذرات خاک ریز تر و متراکم تر باشند، سفال تولید شده مرغوبتر می باشد. برای شکل دادن به سفالینه ها از چرخ سفالگری استفاده می شود. در واقع میتوان گفت چرخ سفالگری از هزاره اول پیش از میلاد وارد صنعت سفالگری شد.

سفال کلپورگان ـ سنتی هزاران ساله

كلپوره نام گیاهی با مصرف دارویی، ویژه منطقه ی بلوچستان است. «كلپورگان» روستایی است در جنوب شرقي بلوچستان و نزديكي مرز پاكستان. این روستا در 25 كیلومتری شهرستان سراوان و در 390 كیلومتری جنوب زاهدان قرار دارد.

در کلپورگان مراحل اصلی ساخت سفال به عهده زنان است. زنان سفالگر کلپورگان هرگز از چرخ سفالگری استفاده نمی کنند. در این روش تمام مراحل کار که شامل فشاردهی، شکل دهی و قوس دهی است، با دست انجام می گیرد. سفال ها فاقد لعابند و سطوح ظروفِ کاربردی با یک سنگ، صاف و هموار گشته و صیقل داده می‌شوند. مشخصه‌ای که کلپورگان را از سایر مناطق سفالگری متمایز کرده شیوه ساخت سفال با روش 4 تا 6 هزار سال قبل است که دست نخورده باقی مانده و تنها کارگاهی که هنوز به شیوه بدوی فعال و پابرجا کارش را ادامه می‌دهد کارگاه سفال کلپورگان است.

ویژگی های سفال کلپورگان

1ـ تمام امور ظریف توسط زنان انجام می‌گیرد و مردان فقط كارهایی مثل آماده كردن گل و پختن سفال را انجام می‌دهند.

2 ـ برای تهیه ی سفال از چرخ سفالگری استفاده نمی‌شود و تمام سفال ها با روش سنتی و به كمك دست ساخته می شوند.

3 ـ سفال ها بدون لعاب هستند.

4 ـ طرح ها و نقش های روی سفال ها بیشتر هندسی هستند و معمولاً شامل یك دایره توخالی یك دایره توپر و یك خط می‌باشد كه با هم تركیب یافته‌اند.

كوره ها و شیوه پخت: كوره‌هاي سنتي در بلوچستان در زمين حفر شده و معمولاً بصورت گودالي گرد هستند كه قطر دهانه‌ي آن يك متر، قطر قسمت پائين 3 متر و عمق آن حدود 5/2 متر است. داخل برخی کوره ها را با كاه گل اندود مي‌نمايند. ظروف پس از آنكه در آفتاب خشك و رنگ آميزي شدند ،‌ يك رديف در كنار دیوار داخلی‌ كوره و رديف دیگر با فاصله ی نيم متری از رديف اول چيده مي‌شوند. ظروف بر روي خشت‌هاي پخته شده گداخته مي‌شوند و در چند رديف روي هم قرار مي‌گيرند . در وسط كوره و بين دو رديف با چوب آتش روشن مي‌كنند ، ‌آتش در تمام روز اول روشن است‌ و شب آن را خاموش مي‌کنند. روز بعد براي بار دوم آتش را روشن می کنند و در پايان روز دوم درِ كوره را محكم با كاه گل مي‌پوشانند و به مدت 2 روز به همان حالت باقي مي‌گذارند،‌ بعد از آن، درِ كوره را باز می کنند و پس از آنكه كوره كاملاً سرد شد سفال ها را بيرون مي‌آورن

مختصات سفال کلپورگان[

آنچه سفالگری کلپورگان را متمایز کرده ویژگی‌های منحصر به فرد آن است به گونه ای که در ساخت سفال تمام مراحل ظریف سفالگری به وسیله زنان بلوچ و به روش سنتی و دستی انجام می‌گیرد و مردان فقط کارهایی مثل حمل خاک رس از معدن مسکوتان واقع در دو تا سه کیلومتری کارگاه، آماده کردن گل و پختن سفال را انجام می‌دهند.

طرح‌ها و نقش‌های سفال کلپورگان نیز کاملاً هندسی و تداعی نقش‌های باستانی است، تزیینات روی سفالینه‌ها با نمادهای تجریدی است که از نسلی به نسل دیگر به یادگار مانده و حکایت از راز و رمز و خواهش‌های روحی و درونی هنرمند از محیط اطراف و اعتقادات و باورهای او دارد و اغلب نمادها شبیه به نقوش سفال‌های ماقبل تاریخ و آغاز دوره تاریخی است.

در این سفالینه‌ها لعاب به کار نمی‌رود بلکه برای تزیین و نقاشی از سنگ «تیتوک» استفاده می‌شود، این سنگ در منطقه تپه آچار در کهوران مهرستان یافت می‌شود و رنگ آن معمولاً قهوه ای یا سیاه بوده، این سنگ نوعی سنگ منگنز است و رنگی که از آن به دست می‌آید قهوه‌ای است.

از نکات جالب دربارهٔ این سفال می‌توان به دسته آن‌ها اشاره کرد به طوری که این دسته‌ها بر خلاف سفال‌های امروزی دیرتر از بخش‌های دیگر سفال می‌شکنند.

سفال کلپورگان به شکل کاسه، کوزه، جام، قندان، قدح، پارچ و لیوان، قلک و … ساخته می‌شود و اغلب ظرف‌های ساخته شده آن نیز دارای سرپوش است که گاه خود به عنوان ظرفی مستقل مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مرداد ماه ۱۳۹۶ ارزیابان سازمان یونسکو به منظور بررسی ظرفیت‌های روستای «کلپورگان» به عنوان نخستین روستای نامزد شده ایران برای ثبت جهانی وارد این روستا شدند. و بعد از داوری یک ماه بعد به عنوان میراث ارزشمند موزه زنده سفال ثبت جهانی شد. در آذر ماه ۱۳۹۶ و در جشن ثبت جهانی این روستا، رئیس منطقه‌ای شورای جهانی آسیا و اقیانوسیه و معاونش لوح ثبت روستای سفالگری کلپورگان به عنوان نخستین روستای جهانی منطقه آسیا و اقیانوسیه را به مسوولان و مردم سیستان و بلوچستان واگذار کردند[۳]

موزه زنده تنها موزه زنده سفال در جهان است که قدمت آن به آثار موجود در آن به هفت هزار سال پیش بر می‌گردد . سفال کلپورگان به صورت کاملاً دستی، بدون چرخ سفالگری و توسط زنان بلوچ ساخته می‌شود که در بلوچستان شهرستان سراوان بخش مرکزی، روستای کلپورگان واقع شده و این اثر در تاریخ ۷ مهر ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۶۴۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران ثبت شده و در سازمان یونسکو نیز به ثبت جهانی رسیده‌است.[۱]

ساخت موزه[ویرایش]

این موزه به دستور فرح پهلوی در سال ۱۳۵۱ و پس از اطلاع وی از ساخت سفال توسط زنان و دختران در جهت حمایت از این قشر و ماندگاری آن برای آیندگان و جهانیان ساخته شد، لازم بذکر است به گفته بسیاری از ساکنان روستای فرح پهلوی در جهت حمایت از این قشر هنرمند اقدام به خرید تضمینی سفال آنان می‌نمود و به فرد گماشتهٔ سازمان دستور داده بود پس از خرید و پرداخت دستمزد هنرمندان، ساخته‌های دست این زنان، سفال را در صورت وجود مشتری و خواهان بفروشد و در غیر اینصورت سفال‌ها را به گوشه ای از دشت‌های روستا برده و بشکند اما نگذرد هنرمندان کارگاه به دلیل نبود بازار و مشتری دلسرد شوند؛ این داستانی است که اگر از همهٔ اهالی روستای کلپورگان پرسیده شود آن را نقل می‌کنند و توجه و اهمیت فرح پهلوی را به فرهنگ و هنرمندان می‌رساند.[۲][